23 November: lezing over bijenwas door Elbert Hogendoorn

In deze lezing werd aandacht besteed aan de vele aspecten van bijenwas (zie foto 1). Zo valt over de historische toepassingen van bijenwas veel te vertellen. Met moderne analytische technieken is het gebruik van bijenwas al aangetoond in aardewerk uit de Neolithische tijd (4000 v. Chr.). Ook in de Egyptische en Griekse oudheid werd bijenwas gebruikt voor vele medicinale toepassingen maar ook in de kunst.

Opmerkelijk is bijvoorbeeld dat de oude Grieken (vanaf 600 v. Chr.) prachtige schilderijen maakten met de Gaustic painting techniek. Hierbij wordt geschilderd met gesmolten bijenwas, gemengd met harsen en pigmenten. Deze techniek staat trouwens vandaag de dag weer volop in de belangstelling.
China heeft een lang historisch gebruik van bijenwas in gezondheids- en persoonlijke verzorgingsproducten. Bekend is  het beroemde medicijnenboek “The Shen Nong’s Book of Herbs” uit de Han dynastie (1-2e  eeuw v. Chr.), met veel recepten waarin bijenwas verwerkt wordt.
Ook meer dan twee duizend jaar oud is de uit Indonesië afkomstige batikkunst.

De chemische samen-stelling van bijenwas is complex en bestaat hoofdzakelijk uit grote moleculen gevormd uit koolwaterstoffen, orga-nische zuren en alcoholen (zie foto 2). Deze samenstelling zorgt voor de unieke en eigen-schappen van bijenwas, zoals een hoge mate van plasticiteit bij een relatief lage temperatuur en een tijds- en weers-bestendigheid, die je bij andere dierlijke en plantaardige wassen niet terug vindt.

Het zelf winnen en zuiveren van bijenwas uit oude raat en zegelwas (foto 3) kwam uiteraard aan de orde. Zegelwas is na oogsten en omsmelten (bijna) de meest zuiverwas die een intens lichte gele kleur heeft en een heerlijk aroma. Voor winning en zuivering van bijenwas is het type materiaal waarmee gewerkt wordt als ook de temperatuur en de hardheid van het water belangrijk voor de kwaliteit van het product. Gebruik van RVS of emaillen materialen en zacht water (bijvoorbeeld demi-water zonder calcium) is nodig om verkleuring en verzeping (ontleding van de wasesters) van bijenwas te voorkomen. De maximum temperatuur is kritisch en mag bij voorkeur niet lang boven 80° C zijn. Boven de 100° C veranderen de waseigenschappen en boven de 120° C gaat was zich ontleden.
Bijenwas is een relatief zeldzaam en daardoor een kostbaar natuurproduct, waarvoor niet alleen door imkers zelf maar ook vanuit de cosmetische alsmede de farmaceutische industrie veel vraag naar is.

Net als bij honing, maar bij goede wijnen, is er een grote kans dat commerciële bijenwas en producten ervan (vooral kaarsen) versneden/vervalst wor-den met goedkopere grondstoffen. Hiervoor worden vooral paraffines gebruikt, maar ook dierlijke vetten en de plantaardige Caraúba-was worden in de literatuur genoemd. In de lezing is dan ook uitgebreid aandacht besteed aan de controle op deze vervalsingen, zowel de officiële fysisch-chemisch controles - zoals vermeld in de Pharmacopea - als ook de mogelijkheden die de imker zelf heeft.

Tenslotte kwam ook nog aan de orde een korte blik op de vele huidige commerciële toepassingen van bijenwas, zoals die van toepassingen in de farmaceutische, cosmetische en voedingsindustrie.

Mogelijk dat later, bij voldoende belangstelling, door de BVU een (praktijk)workshop georganiseerd wordt over de controle op vervalsing en het maken van bijenwasproducten, zoals boenwas en lotions.